Odsetki ustawowe od opóźnionych należności
Odsetki ustawowe przysługują jako rekompensata za nieopłacone w terminie należności. Dochodząc swoich należności każdy przedsiębiorca ma prawo żądać od niesolidnego kontrahenta zapłaty odsetek. Ile wynoszą odsetki ustawowe za opóźnienie określone w kodeksie cywilnym?
Odsetki ustawowe – podstawa prawna
Odsetki za opóźnienie dotyczą nieterminowego spełnienia świadczeń pieniężnych. W stosunkach cywilnoprawnych podstawę ich dochodzenia stanowi art. 481 Kodeksu cywilnego, natomiast w transakcjach handlowych zastosowanie mają przepisy ustawy z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych.
W przypadku gdy stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jeżeli wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej niż odsetki ustawowe za opóźnienie, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy. Nie mogą one jednak przekraczać odsetek maksymalnych za opóźnienie.
Odsetki nalicza się za czas opóźnienia, co do zasady od dnia następującego po terminie płatności do dnia zapłaty. Dla powstania roszczenia o odsetki z art. 481 KC nie jest wymagane, aby dłużnik ponosił odpowiedzialność za opóźnienie. Jeżeli termin zapłaty został oznaczony, wezwanie do zapłaty nie jest warunkiem rozpoczęcia naliczania odsetek. Od zaległych odsetek można natomiast żądać dalszych odsetek tylko na zasadach określonych w art. 482 KC.
Kiedy należą się odsetki ustawowe od opóźnionych należności?
W przypadku świadczeń pieniężnych jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek ustawowych za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
Jeżeli świadczenie pieniężne nie zostało spełnione w terminie, odsetki za opóźnienie można co do zasady naliczać od dnia następującego po upływie terminu płatności. W przypadku transakcji handlowych należy dodatkowo uwzględnić przepisy szczególne dotyczące terminów zapłaty i rodzaju należnych odsetek.
Strony stosunku prawnego mogą jednak indywidualnie ustalić wysokość odsetek za opóźnienie. Nie mogą one jednak przekraczać wysokości tzw. odsetek maksymalnych za opóźnienie. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może przekraczać w stosunku rocznym dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie. Od 5 marca 2026 r. odsetki ustawowe za opóźnienie wynoszą 9,25% rocznie, dlatego odsetki maksymalne za opóźnienie wynoszą obecnie 18,50% rocznie.
Aktualne stopy procentowe NBP
W 2026 r. stopy procentowe NBP wynoszą: stopa referencyjna 3,75% w skali rocznej, stopa lombardowa 4,25%, stopa depozytowa 3,25%, stopa redyskontowa weksli 3,80%, a stopa dyskontowa weksli 3,85%. Rada Polityki Pieniężnej na posiedzeniu 7-8 lipca 2026 r. pozostawiła te stopy bez zmian.
Od wysokości stopy referencyjnej NBP zależą odsetki ustawowe oraz odsetki ustawowe za opóźnienie określone w Kodeksie cywilnym. Stopa referencyjna jest również podstawą obliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, jednak w tym przypadku stawkę ustala się na półrocze: według stopy obowiązującej 1 stycznia dla okresu od stycznia do czerwca oraz 1 lipca dla okresu od lipca do grudnia.
Podstawowa stawka odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych jest równa sumie 200% podstawowej stopy oprocentowania kredytu lombardowego NBP i 2 punktów procentowych, przy czym nie może być niższa niż 8%. Od 5 marca 2026 r. wynosi 10,50% rocznie. ZUS wskazuje taką samą stawkę 10,50% rocznie dla odsetek od nieterminowo regulowanych składek na ubezpieczenia społeczne.
W przypadku odsetek określonych w Kodeksie cywilnym ich wysokość wynika bezpośrednio z ustawowego wzoru opartego na stopie referencyjnej NBP. Minister Sprawiedliwości ogłasza wysokość odsetek ustawowych oraz odsetek ustawowych za opóźnienie w Monitorze Polskim. Odsetki w transakcjach handlowych są natomiast ogłaszane przez ministra właściwego do spraw gospodarki i obowiązują według zasad półrocznych określonych w art. 11b ustawy.
Rodzaje i wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie
W praktyce należy rozróżnić odsetki ustawowe, odsetki ustawowe za opóźnienie, odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych oraz odsetki ustalone umownie. Odsetki maksymalne i odsetki maksymalne za opóźnienie nie są odrębną podstawą naliczania odsetek, lecz ustawowymi limitami ich wysokości.
-
Odsetki ustawowe, nazywane potocznie kapitałowymi: zgodnie z art. 359 § 2 KC wynoszą stopę referencyjną NBP powiększoną o 3,5 punktu procentowego. Od 5 marca 2026 r. wynoszą 7,25% rocznie. Odsetki maksymalne wynoszą obecnie 14,50% rocznie.
-
Odsetki ustawowe za opóźnienie: zgodnie z art. 481 § 2 KC wynoszą stopę referencyjną NBP powiększoną o 5,5 punktu procentowego. Od 5 marca 2026 r. wynoszą 9,25% rocznie. Odsetki maksymalne za opóźnienie wynoszą obecnie 18,50% rocznie.
-
Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych: od 1 lipca do 31 grudnia 2026 r. wynoszą 11,75% rocznie, jeżeli dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym, oraz 13,75% rocznie w pozostałych przypadkach objętych ustawą.
-
Odsetki umowne: strony mogą określić ich wysokość w granicach wynikających z właściwych przepisów o odsetkach maksymalnych lub odsetkach maksymalnych za opóźnienie.
Uwaga! W transakcjach handlowych w rozumieniu ustawy z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie określają przepisy tej ustawy. Art. 4a wprost wyłącza w takich transakcjach stosowanie art. 481 § 2 KC. Ustawa obejmuje nie tylko przedsiębiorców, lecz również inne podmioty wymienione w jej art. 2.
Jak obliczyć wysokość odsetek ustawowych?
Przy obliczaniu odsetek należy wskazać właściwy ich rodzaj, kwotę zobowiązania, datę, od której są naliczane, oraz datę uregulowania należności. Można w tym celu skorzystać z kalkulatora odsetek ustawowych dostępnego w serwisie podatki.gov.pl. Stawki wynikają z Kodeksu cywilnego i obwieszczeń Ministra Sprawiedliwości albo, w przypadku transakcji handlowych, z ustawy szczególnej i właściwego obwieszczenia.
U podatnika PIT prowadzącego działalność gospodarczą naliczone, lecz nieotrzymane odsetki od należności nie stanowią przychodu. Przychód z tego tytułu jest rozpoznawany przy faktycznym otrzymaniu odsetek. W KPiR obowiązującej od 1 stycznia 2026 r. kwotę otrzymanych odsetek należy wykazać jako pozostały przychód w kolumnie 10, natomiast kolumna 8 służy do określenia rodzaju przychodu lub wydatku. Zapis dotyczący pozostałego przychodu należy sporządzić najpóźniej do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu jego uzyskania.
Podstawą zapisu pozostałego przychodu w KPiR jest dowód potwierdzający uzyskanie tego przychodu. Przepisy nie ustanawiają noty odsetkowej jako obligatoryjnej ani wyłącznej podstawy wpisu otrzymanych odsetek do KPiR. Nota odsetkowa może być wykorzystywana w dokumentacji rozliczenia, nie ma jednak obowiązku jej wystawienia z chwilą otrzymania odsetek.
Wierzyciel może dochodzić odsetek, jeżeli spełnione są przesłanki przewidziane dla danego stosunku prawnego. Rodzaj i wysokość odsetek zależą m.in. od tego, czy zastosowanie ma Kodeks cywilny, czy przepisy dotyczące transakcji handlowych, a także od ewentualnych postanowień umownych.
Przykłady – odsetki ustawowe
Przykład 1:
8 lipca 2026 r. przedsiębiorca Kowalski wystawił przedsiębiorcy Nowickiemu fakturę na kwotę 2500 zł brutto z terminem płatności przypadającym na 27 lipca 2026 r. Dłużnik zapłacił 7 sierpnia 2026 r. Przyjmując, że umowa stanowi transakcję handlową, wierzyciel spełnił swoje świadczenie, a dłużnik nie jest podmiotem publicznym będącym podmiotem leczniczym, właściwa stawka odsetek za okres od 28 lipca do 7 sierpnia 2026 r. wynosi 13,75% rocznie.
2500 zł × 13,75% × 11/365 = 10,36 zł – wartość odsetek za opóźnienie w zapłacie (w zaokrągleniu do dwóch miejsc po przecinku).
Przykład 2:
Termin zapłaty faktury wynosi 14 dni i upływa w dniu 6 maja. Odsetki zatem będziemy mogli zacząć naliczać od 7 maja, niezależnie od tego, czy wypada on w niedzielę lub inny dzień ustawowo wolny od pracy. Inaczej jest, gdy sam koniec terminu płatności, czyli w tym przykładzie 6 maja, przypada na taki dzień. Wówczas zgodnie z art. 115 KC termin upływa następnego dnia, który nie jest sobotą ani dniem ustawowo wolnym od pracy, a opóźnienie rozpoczyna się dopiero po upływie tak przesuniętego terminu.
Podsumowanie
Odsetki ustawowe stanowią prawnie określoną rekompensatę za opóźnienia w płatnościach i są naliczane na podstawie stopy referencyjnej NBP powiększonej o określony procent. Wysokość odsetek zależy od rodzaju zobowiązania oraz terminu zapłaty, a ich obliczenia można ułatwić, korzystając z kalkulatora odsetek ustawowych. Znajomość aktualnych stawek i zasad naliczania odsetek jest istotna zarówno dla wierzycieli, jak i dłużników.
FAQ
