Zasiłek macierzyński – komu przysługuje, ile wynosi i jak długo można go pobierać?
Narodziny dziecka wiążą się nie tylko z nowymi obowiązkami, ale również z prawem do świadczeń z ZUS. Jednym z najważniejszych jest zasiłek macierzyński, który ma zapewnić rodzicom środki do życia w okresie opieki nad dzieckiem. Świadczenie to przysługuje nie tylko pracownikom zatrudnionym na etacie, ale również osobom prowadzącym działalność gospodarczą czy wykonującym pracę na podstawie innych tytułów objętych ubezpieczeniem chorobowym.
Warto wiedzieć, komu przysługuje zasiłek macierzyński, jak ustalana jest jego wysokość, ile trwa okres wypłaty świadczenia oraz jakie zasady obowiązują podczas urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego.
Spis treści:
Czym jest zasiłek macierzyński?
Zasiłek macierzyński to świadczenie wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym, które urodziły dziecko, przyjęły dziecko na wychowanie w celu przysposobienia lub przyjęły je na wychowanie w ramach rodziny zastępczej (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej).
Świadczenie ma rekompensować utratę dochodów w czasie sprawowania opieki nad dzieckiem i jest wypłacane za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, urlopowi rodzicielskiemu oraz w określonych sytuacjach za okres urlopu ojcowskiego.
Komu przysługuje zasiłek macierzyński?
Zasiłek macierzyński przysługuje osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym, które:
-
urodziły dziecko,
-
przyjęły dziecko na wychowanie i wystąpiły do sądu o jego przysposobienie,
-
przyjęły dziecko na wychowanie w ramach rodziny zastępczej (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej).
Świadczenie mogą otrzymać między innymi:
-
pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę,
-
zleceniobiorcy objęci ubezpieczeniem chorobowym,
-
osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą,
-
osoby współpracujące przy prowadzeniu działalności.
Czy obowiązuje okres wyczekiwania?
To jedna z najważniejszych informacji dla przyszłych rodziców.
W przeciwieństwie do zasiłku chorobowego, zasiłek macierzyński przysługuje niezależnie od długości okresu ubezpieczenia chorobowego. Oznacza to, że nie obowiązuje tzw. okres wyczekiwania. Jeśli dziecko urodzi się nawet krótko po objęciu ubezpieczeniem chorobowym, prawo do świadczenia nadal będzie przysługiwało.
Zasiłek macierzyński a ubezpieczenie chorobowe
Warunkiem uzyskania świadczenia jest podleganie ubezpieczeniu chorobowemu w chwili powstania prawa do zasiłku.
Dla pracowników zatrudnionych na umowę o pracę ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe. W przypadku przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą ma ono charakter dobrowolny i wymaga zgłoszenia do ZUS.
W praktyce oznacza to, że osoba prowadząca działalność gospodarczą może otrzymać zasiłek macierzyński, jeżeli podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu.
Jak długo przysługuje zasiłek macierzyński?
Okres pobierania świadczenia zależy od rodzaju urlopu, za który przysługuje zasiłek.
W praktyce zasiłek macierzyński może być wypłacany za:
-
okres urlopu macierzyńskiego,
-
okres urlopu rodzicielskiego,
-
okres urlopu ojcowskiego,
-
okres uzupełniającego urlopu macierzyńskiego.
W przypadku urodzenia jednego dziecka rodzice mogą korzystać z:
-
20 tygodni urlopu macierzyńskiego,
-
41 tygodni urlopu rodzicielskiego.
Łącznie daje to 61 tygodni pobierania zasiłku (przy pełnym wykorzystaniu przysługujących urlopów).
Zasiłek macierzyński za okres urlopu macierzyńskiego
Podstawowym okresem pobierania świadczenia jest okres urlopu macierzyńskiego.
W przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie urlop macierzyński wynosi 20 tygodni. Wraz ze wzrostem liczby dzieci wydłuża się również okres urlopu macierzyńskiego.
Za cały okres urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński wypłacany na zasadach określonych w przepisach.
Zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego
Po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego rodzice mogą skorzystać z urlopu rodzicielskiego. Urlop rodzicielski wynosi 41 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie oraz 43 tygodnie w przypadku porodu mnogiego. Z tego 9 tygodni przysługuje każdemu z rodziców indywidualnie i nie może zostać przeniesione na drugiego rodzica.
Za okres urlopu rodzicielskiego również przysługuje zasiłek macierzyński. Urlop ten może być wykorzystywany zarówno przez matkę, jak i ojca dziecka, przy czym część uprawnień została zastrzeżona wyłącznie dla każdego z rodziców.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego zależy od wybranego sposobu pobierania świadczenia oraz terminu złożenia wniosku.
Zasiłek macierzyński dla ojca dziecka
Choć nazwa świadczenia sugeruje, że dotyczy wyłącznie matki, w określonych sytuacjach zasiłek macierzyński może pobierać również ojciec dziecka.
Dotyczy to między innymi sytuacji, gdy:
-
przejmuje opiekę nad dzieckiem po wykorzystaniu przez matkę obowiązkowej części urlopu macierzyńskiego,
-
matka rezygnuje z dalszego korzystania z urlopu i wraca do pracy,
-
rodzice dzielą się okresem urlopu rodzicielskiego.
Jeżeli matka po wykorzystaniu obowiązkowej części urlopu macierzyńskiego zdecyduje się wrócić do pracy, pozostałą część urlopu oraz odpowiadającego mu zasiłku może przejąć ojciec objęty ubezpieczeniem chorobowym.
Niezależnie od tego ojcu przysługuje również urlop ojcowski, za którego okres także wypłacany jest zasiłek macierzyński.
Ojciec może nabyć prawo do zasiłku macierzyńskiego również w szczególnych przypadkach określonych w przepisach, np. w razie śmierci matki dziecka, porzucenia przez nią dziecka albo gdy nie może ona sprawować osobistej opieki z powodu stanu zdrowia.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego
Wysokość zasiłku macierzyńskiego zależy od podstawy wymiaru świadczenia oraz rodzaju wykorzystywanego urlopu. Obowiązujące zasady ustalania wysokości świadczenia wynikają ze zmian wprowadzonych 26 kwietnia 2023 r., które zmodyfikowały sposób wypłaty zasiłku za okres urlopu rodzicielskiego.
Obecnie zasiłek macierzyński wynosi:
-
100% podstawy wymiaru za okres urlopu macierzyńskiego,
-
70% podstawy wymiaru za okres urlopu rodzicielskiego.
Rodzic może również zdecydować się na pobieranie zasiłku w uśrednionej wysokości 81,5% podstawy wymiaru za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Jest to możliwe pod warunkiem złożenia odpowiedniego wniosku w terminie 21 dni od dnia porodu. Wyjątek stanowi 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługujących wyłącznie drugiemu z rodziców – za ten okres zasiłek wynosi 70% podstawy wymiaru i nie podlega uśrednieniu.
Dlatego przed złożeniem wniosku warto przeanalizować, który sposób wypłaty świadczenia będzie korzystniejszy w indywidualnej sytuacji rodziny.
Ile wynosi zasiłek macierzyński w praktyce?
Nie ma jednej, stałej kwoty zasiłku macierzyńskiego obowiązującej wszystkich rodziców. Wysokość świadczenia zależy od podstawy wymiaru, czyli najczęściej od przeciętnego wynagrodzenia lub przychodu, od którego opłacane były składki na ubezpieczenie chorobowe.
Przykładowo, jeżeli podstawa wymiaru zasiłku wynosi 6000 zł miesięcznie:
-
przy stawce 100% zasiłek macierzyński wyniesie 6000 zł brutto,
-
przy stawce 81,5% zasiłek wyniesie 4890 zł brutto,
-
przy stawce 70% zasiłek wyniesie 4200 zł brutto.
Ostateczna wysokość świadczenia jest więc uzależniona od indywidualnej sytuacji rodzica oraz od wariantu pobierania zasiłku wybranego po narodzinach dziecka.
Jak ustalana jest podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego?
Podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowi co do zasady przeciętny przychód, od którego były opłacane składki na ubezpieczenie chorobowe.
W przypadku pracowników najczęściej uwzględnia się przeciętne wynagrodzenie z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc powstania prawa do świadczenia. Jeżeli ubezpieczenie trwa krócej niż 12 miesięcy, podstawę wymiaru ustala się z pełnych miesięcy kalendarzowych podlegania ubezpieczeniu.
To właśnie od podstawy wymiaru zależy wysokość zasiłku macierzyńskiego wypłacanego przez ZUS.
Zasiłek macierzyński a działalność gospodarcza
Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą również mogą korzystać ze świadczenia.
Warunkiem jest podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. W przeciwieństwie do wielu innych świadczeń nie obowiązuje minimalny okres podlegania temu ubezpieczeniu.
Przedsiębiorczyni, która spełnia warunki, może pobierać zasiłek macierzyński na zasadach zbliżonych do pracowników etatowych.
Czy zasiłek macierzyński jest opodatkowany?
Zasiłek macierzyński co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Oznacza to, że od wypłacanego świadczenia pobierana jest zaliczka na PIT.
Od 1 lipca 2022 r. obowiązują jednak przepisy, zgodnie z którymi zasiłek macierzyński może korzystać ze zwolnienia z podatku dochodowego do limitu 85 528 zł rocznie, jeżeli podatnik spełnia warunki do jednej z ustawowych ulg podatkowych. Dotyczy to osób korzystających z ulgi dla młodych, ulgi na powrót, ulgi dla rodzin 4+ oraz ulgi dla pracujących seniorów. Jeżeli podatnik nie spełnia warunków do żadnej z tych ulg albo przekroczy obowiązujący limit zwolnienia, nadwyżka podlega opodatkowaniu na zasadach ogólnych.
W przypadku osób otrzymujących zasiłek z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych płatnikiem podatku jest ZUS. Jeżeli natomiast zasiłek wypłaca pracodawca będący płatnikiem zasiłków, to właśnie on oblicza i pobiera zaliczkę na podatek.
Od wypłacanego zasiłku macierzyńskiego nie pobiera się składek na ubezpieczenia społeczne ani składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Warto również odróżnić zasiłek macierzyński od świadczenia rodzicielskiego, nazywanego potocznie „kosiniakowym”. Świadczenie rodzicielskie przysługuje osobom, które nie mają prawa do zasiłku macierzyńskiego, i jest zwolnione z podatku dochodowego.
Zasiłek macierzyński a rozliczenie PIT
Otrzymywany zasiłek macierzyński należy wykazać w rocznym zeznaniu podatkowym. Informację o wysokości wypłaconego świadczenia oraz pobranych zaliczkach podatnik otrzymuje od płatnika.
Jeżeli świadczenie wypłacał ZUS, podatnik otrzyma formularz PIT-11A. Gdy zasiłek wypłacał pracodawca, informacje o wypłaconym świadczeniu zostaną ujęte w formularzu PIT-11.
Na podstawie otrzymanych dokumentów zasiłek należy uwzględnić w rocznym zeznaniu podatkowym, najczęściej składanym na formularzu PIT-37.
Jak złożyć wniosek?
Sposób składania dokumentów zależy od tytułu ubezpieczenia.
Pracownik składa odpowiedni wniosek u pracodawcy, natomiast osoby niebędące pracownikami kierują dokumenty bezpośrednio do ZUS. W zależności od rodzaju świadczenia konieczne mogą być dodatkowe dokumenty potwierdzające prawo do zasiłku. Wnioski można składać również elektronicznie za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych (PUE/eZUS), jeżeli dokumenty trafiają bezpośrednio do ZUS.
FAQ
