Wygasła specustawa dla obywateli Ukrainy – co zmieniło się w zakresie NFZ?

2026-04-16

Czas „specjalnych” zasad dobiegł końca, ustępując miejsca stabilizacji i systemowej integracji. Przez ostatnie lata dostęp obywateli Ukrainy do polskiej służby zdrowia opierał się na bezprecedensowych rozwiązaniach prawnych, które finansował budżet państwa. Rok 2026 przynosi jednak istotne przesunięcie akcentów – od automatyzmu uprawnień do modelu ubezpieczeniowego.

Spis treści: 

• Koniec finansowania z budżetu państwa – powrót do modelu ubezpieczeniowego
• Tytuły ubezpieczenia – kto zachował prawo do lekarza?
• Co ze statusem PESEL UKR? – przejście na kartę pobytu (CUKR)
• Dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne – rozwiązanie dla niepracujących
• Recepty i refundacja leków – nowe wytyczne
• Jak sprawdzić swoje prawo do leczenia?
• Procedury weryfikacyjne w 2026 roku – jak unikać błędów w eWUŚ?
• Dostęp do opieki wysokospecjalistycznej i programów lekowych

Koniec finansowania z budżetu państwa – powrót do modelu ubezpieczeniowego

Co to oznacza w praktyce? Mówiąc wprost: opieka medyczna nadal jest dostępna, ale status PESEL UKR przestał być wystarczającym „biletem wstępu” do gabinetu lekarskiego. 

Podstawową zmianą w 2026 roku jest ostateczne odejście od finansowania świadczeń medycznych dla uchodźców bezpośrednio z dotacji celowej budżetu państwa (co przewidywał dawny art. 37 specustawy). Obecnie obowiązuje standardowy model oparty na składkach zdrowotnych.

Obywatele Ukrainy podlegają teraz tym samym rygorom co obywatele Polski oraz inni cudzoziemcy. Prawo do bezpłatnej opieki medycznej w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) zależy wyłącznie od posiadania tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. Państwo przestało gwarantować leczenie każdemu posiadaczowi PESEL UKR jedynie na podstawie daty przekroczenia granicy.

Tytuły ubezpieczenia – kto zachował prawo do lekarza?

Zgodnie z aktualnymi przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wytycznymi NFZ, prawo do bezpłatnych świadczeń przysługuje osobom, które:

• są zatrudnione na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia – pracodawca zgłasza pracownika do ZUS i odprowadza składki,

• prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą – samodzielnie opłacają składki zdrowotne,

• są zarejestrowane jako osoby bezrobotne w Powiatowym Urzędzie Pracy (PUP),

• zostały zgłoszone jako członkowie rodziny – dotyczy to m.in. dzieci oraz małżonków osób ubezpieczonych.

Ważna uwaga: Samo posiadanie aktywnego statusu UKR, bez zgłoszenia do ubezpieczenia przez płatnika (np. pracodawcę), skutkuje obecnie brakiem uprawnień w systemie eWUŚ (status „na czerwono”).

Co ze statusem PESEL UKR? –  przejście na kartę pobytu (CUKR)

W 2026 roku większość obywateli Ukrainy korzysta już z mechanizmu przewidzianego w nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, który pozwolił na zamianę ochrony czasowej na pobyt czasowy.

Wprowadzenie statusu CUKR (osób, które otrzymały kartę pobytu w trybie uproszczonym) definitywnie zrównuje ich status ubezpieczeniowy z innymi rezydentami. Osoby, które utraciły status UKR (np. przez wyjazd z Polski na okres dłuższy niż dopuszczalny), tracą wszelkie preferencje. W systemie medycznym stają się osobami nieubezpieczonymi, co oznacza konieczność opłacenia wizyty z własnej kieszeni.

Opieka nad dziećmi i kobietami w ciąży – wyjątki od reguły

Mimo zaostrzenia zasad, system zachowuje bezpieczniki wynikające z Konstytucji RP oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych:

• dzieci do 18. roku życia – jeśli posiadają status legalnego pobytu, mają prawo do świadczeń na zasadach zbliżonych do dzieci polskich, jednak NFZ wymaga teraz każdorazowo dokumentu potwierdzającego prawo do pobytu.

• kobiety w okresie ciąży, porodu i połogu –  zachowują prawo do opieki pod warunkiem posiadania legalnego pobytu w Polsce, nawet jeśli nie posiadają tytułu ubezpieczenia (analogicznie do nieubezpieczonych kobiet z polskim obywatelstwem).

Tabela porównawcza: Zasady dostępu do NFZ w 2026 roku

Dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne – rozwiązanie dla niepracujących

Osoby, które nie są zatrudnione i nie chcą rejestrować się w urzędzie pracy, mogą ubezpieczyć się dobrowolnie. W 2026 roku procedura ta wymaga:

1. Złożenia wniosku w oddziale wojewódzkim NFZ.

2. Podpisania umowy o dobrowolnym ubezpieczeniu zdrowotnym.

3. Regularnego opłacania składki (jej wysokość to zazwyczaj 9% podstawy wymiaru, opartej na przeciętnym wynagrodzeniu).

Recepty i refundacja leków – nowe wytyczne

Lekarze nie mogą już stosować uprawnienia dodatkowego „IN” tylko na podstawie paszportu ukraińskiego. Aby otrzymać lek ze zniżką, pacjent musi mieć status „zielony” w eWUŚ. W przeciwnym razie lekarz ma obowiązek wystawić receptę pełnopłatną (100%).

Jak sprawdzić swoje prawo do leczenia?

NFZ rekomenduje korzystanie z Internetowego Konta Pacjenta (IKP) lub aplikacji mojeIKP. Tam najszybciej sprawdzisz, czy pracodawca poprawnie zgłosił Cię do ubezpieczenia. Jeśli eWUŚ pokazuje brak uprawnień mimo pracy, należy niezwłocznie wyjaśnić to z pracodawcą lub w najbliższej placówce ZUS.

Procedury weryfikacyjne w 2026 roku – jak unikać błędów w eWUŚ?

W przeciwieństwie do okresu 2022–2024, kiedy to status UKR nadawał uprawnienia niemal bezwarunkowo, obecny algorytm systemu zaciąga dane bezpośrednio z Centralnego Rejestru Ubezpieczonych ZUS w czasie rzeczywistym. Oznacza to, że każda przerwa w zatrudnieniu, zmiana pracodawcy, a nawet opóźnienie w zaksięgowaniu składki przez płatnika może skutkować zmianą koloru w systemie na czerwony.

Dla pacjenta kluczowe jest zrozumienie, że prawo do świadczeń nie wygasa w dniu ustania stosunku pracy, lecz zazwyczaj:

•  trwa jeszcze przez 30 dni od wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia (art. 67 ust. 4 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych);

• po ukończeniu szkoły średniej– okres ochrony wynosi 6 miesięcy; 

• w przypadku ukończenia studiów –  4 miesiące. 

W 2026 roku NFZ kładzie jednak ogromny nacisk na poprawność zgłoszeń rodzinnych. Częstym błędem jest założenie, że ubezpieczenie jednego z rodziców automatycznie chroni dzieci. Nic bardziej mylnego – każde dziecko musi zostać formalnie zgłoszone do ubezpieczenia na formularzu ZUS ZCNA. 

Dostęp do opieki wysokospecjalistycznej i programów lekowych

Nowy model ubezpieczeniowy w 2026 roku przyniósł także zmiany w dostępie do procedur wysokospecjalistycznych oraz programów lekowych, które wcześniej były finansowane z funduszu celowego. Obecnie obywatele Ukrainy z aktywnym tytułem ubezpieczenia mają pełny, nielimitowany dostęp: 

• nowoczesnych terapii onkologicznych,

• kardiologicznych 

• oraz leczenia chorób rzadkich,

Dokładnie  na takich samych zasadach jak obywatele polscy. Warunkiem jest jednak ciągłość ubezpieczenia. 

W 2026 roku, dzięki pełnej integracji systemów e-zdrowia, ubezpieczony w Polsce obywatel Ukrainy może korzystać z karty EKUZ (Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego) podczas wyjazdów turystycznych do innych krajów UE. Integracja ta potwierdza, że systemowa pomoc uchodźcza przekształciła się w pełnoprawne uczestnictwo w europejskim systemie zabezpieczenia społecznego, co wymaga od pacjenta nie tylko znajomości swoich praw, ale przede wszystkim rzetelnego dopełniania obowiązków płatnika składek.

Podsumowanie

Od 2026 roku następują zmiany w ubezpieczeniu zdrowotnym obywateli z Ukrainy. Prawidłowe odprowadzanie składek na Ubezpieczenie Społeczne, pozwoli uniknąć problemów z służbą zdrowia  i zabezpieczy możliwość korzystania z opieki zdrowotnej. 

Skorzystaj z programu Podatnik.info, który ułatwia prawidłowe prowadzenie ewidencji zgodnie z nowymi przepisami.

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2026 r.).

2. Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (zaktualizowany tekst jednolity na 2026 r.).

3. Ministerstwo Zdrowia, Zasady udzielania świadczeń medycznych cudzoziemcom w 2026 roku, gov.pl/web/zdrowie.

4. Narodowy Fundusz Zdrowia, Komunikat dotyczący weryfikacji uprawnień w systemie eWUŚ, nfz.gov.pl.

5. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Ubezpieczenia zdrowotne cudzoziemców – kompendium, zus.pl.

O Autorze:

Mirosław Ziętek – redaktor merytoryczny, ekspert z zakresu prawa podatkowego, specjalizujący się w podatkach dochodowych od osób fizycznych (PIT). Posiada ponad 8-letnie doświadczenie w redagowaniu, analizowaniu i opracowywaniu artykułów o tematyce podatkowej. Od października 2023 roku pełni rolę redaktora merytorycznego w serwisie Podatnik.info, gdzie zajmuje się opracowywaniem i weryfikacją materiałów dotyczących prawa podatkowego, zapewniając ich wysoką jakość merytoryczną oraz przejrzystość przekazu. Wcześniej, przez ponad 7 lat, współpracował z redakcją MoneyWeek, gdzie publikował liczne analizy, poradniki oraz artykuły eksperckie z zakresu podatków osobistych oraz finansów osobistych. Absolwent Politechniki Białostockiej, gdzie w 2015 roku uzyskał tytuł magistra zarządzania finansami i rachunkowości. Ukończył także specjalistyczny kurs doradztwa podatkowego w zakresie podatków dochodowych organizowany przez Stowarzyszenie Księgowych w Polsce, uzyskując dyplom „Eksperta ds. podatków dochodowych od osób fizycznych”. Ceniony za wyjątkową dokładność, precyzję oraz umiejętność przystępnego tłumaczenia skomplikowanych zagadnień podatkowych. Jako redaktor wyróżnia się zdolnością do szybkiej identyfikacji kluczowych problemów oraz dostarczania wartościowych wskazówek praktycznych dla czytelników. Regularnie uczestniczy w konferencjach i szkoleniach branżowych, stale poszerzając swoją wiedzę w zakresie podatków i prawa gospodarczego. Dzięki bogatemu doświadczeniu zawodowemu oraz solidnemu przygotowaniu merytorycznemu, jest uznawany za jednego z najbardziej kompetentnych redaktorów specjalizujących się w obszarze podatków osobistych w Polsce. Zapraszam do kontaktu: mail: m.zietek@podatnik.info linkedin: https://www.linkedin.com/in/miros%C5%82aw-zi%C4%99tek-311161175

Ocena artykułu:

(4.6/5), głosów: 835